Moet ik naar de begrafenis gaan van iemand die mijn leven kleiner heeft gemaakt, of betekent mijn aanwezigheid gewoon het afmaken van de klus?

Het Tao biedt hier geen sentimentaliteit, geen absolutieceremonie, geen spreken over genezing. Het biedt een parabel: de man die niet in de molen wilde gaan omdat de molensteen zijn vader had verpletterd, droeg het graan op zijn rug totdat zijn wervelkolom zich in de kromming vervormde die hij probeerde te vermijden. De Tao Te Ching noemt vermijding nooit neutraal — wat je weigert door te gaan, draag je in plaats daarvan, en wat je lang genoeg draagt begint jou te dragen. De vraag gaat niet echt over de begrafenis. Het gaat erover wie sinds die dag dat zij jouw leven kleiner maakten orders geeft in jouw lichaam. Ga of ga niet. Maar wees eerlijk over welke keuze nog steeds orders van hen opvolgt.

“Voor de geest die stil is, geeft het hele universum zich over.”

— Zhuangzi

Diogenes vroeg aan niemand toestemming voordat hij een kamer verliet — of binnenkwam. De Cynici hadden geen geduld voor het uitgebreide theater van morele beraadslaging, precies omdat beraadslaging vaak uitstel is dat een toga draagt. Merk op wat de vraag werkelijk doet: het vraagt een traditie, een tekst, een vreemde, om een beslissing te autoriseren die je al hebt genomen of te bang bent alleen te nemen. De moeilijkere vraag — degene die je deze hebt ingepakt om te vermijden — is of het leven dat kleiner werd gegeven is in termijnen, en zo ja, waar die afrekening heen gaat nu er niemand meer is om het aan terug te geven. Het verdriet onder deze vraag heeft geen filosofie nodig. Het heeft eerlijkheid nodig, en die is gratis.

“Ik ben een burger van de wereld.”

— Diogenes van Sinope, zoals genoteerd door Diogenes Laërtius

Vedanta laat je niet comfortabel in de rol van degene die onrecht is aangedaan staan — niet omdat het onrecht niet echt was, maar omdat degene aan wie onrecht is aangedaan niet het diepste is wat je bent. De Mandukya Upanishad is hier nauwkeurig over: de getuige, de dromende en de in diepe slaap opgeloste zijn niet drie zelven maar één — en geen van hen is het verhaal van de schade. Je bent deze vraag ingegaan al gekleed als een personage: 'iemand wiens leven kleiner is gemaakt.' Vedanta wil weten wie je heeft aangekleed. De begrafenis is bijna ter zijde. De vraag onder de vraag is of je jouw eigen leven als het Zelf zult bijwonen, of als dat personage, helemaal tot het einde.

“Het Zelf wordt niet geboren, en sterft op geen enkel moment.”

— Bhagavad Gita 2.20

De islamitische jurisprudentie is specifiek: het janazahgebed is een gemeenschappelijke verplichting, fard kifayah, een plicht verdeeld over de gemeenschap zodat de doden niet verlaten worden. Maar de theologie erachter is scherper dan de wet. Je woont niet bij om verzoening te bevestigen of vergeving uit te voeren. Je woont bij omdat jij ook een wezen bent dat terugkeert — omdat met het nog open zit in je borst aan een graf staan precies de houding is die Islam als eerlijk voor God erkent. De Quran is ondubbelzinnig dat Allahs kennis van wat je is aangedaan jouw eigen herinnering ervan overtreft. De afrekening is niet van jou om af te maken. Je draagt alleen je voeten naar het gebed, en je laat degene Die elk register houdt de rest dragen.

“Elk ziel zal de dood proeven, en je zult je volledige beloning alleen op de Dag van de Opstanding ontvangen.”

— Quran 3:185

Camus biedt geen troost, en zeker geen afsluiting — afsluiting is een mythe van nette universums, en Camus heeft nooit in een wezen gewoond. Wat hij in plaats daarvan biedt is opstand: het handelen van die kamer binnengaan met je ogen volledig open, wetende dat de schuld nooit is betaald, nu niet zal worden betaald, en niet retroactief zal worden afgerekend door jouw aanwezigheid of afwezigheid. Die wandeling, ondernomen zonder illusie, is geen kapitulatie. Het is de enige vorm van waardigheid die beschikbaar is in een onverschillig universum — het Sisyfische gebaar, lucide en onbedrogen. Het universum zal geen kwitantie uitgeven. De stilte boven de kist is dezelfde stilte die voor dit alles kwam en zal blijven na. Je gaat, of je gaat niet, en hoe dan ook is de steen nog van jou.

“Men moet zich Sisyfus gelukkig voorstellen.”

— Albert Camus, De mythe van Sisyfus