Waarom zwemmen zalmen terug om exact waar ze zijn geboren te sterven, en moeten we dat bewonderen of medelijden hebben?

De terugkeer van de zalm is niet heldhaftig — het is mechanisch, wat precies het oncomfortabele maakt dat het een spiegel is. Jij, staand op de oever, bent het ding met het probleem: je bent vanmorgen wakker geworden met een dag die twintig richtingen op kon gaan, en je hebt het waarschijnlijk laten wegdrijven. De zalm volgt een rivier die in zijn vlees is geschreven. Jij hebt geen zo'n rivier. Dat is je terreur en je enig echt bezit — het ongekozen leven is slechts biologie in een menselijk kostuum. Het bewonderen van de zalm is ontwijking. Het medelijden hebben is projectie. Wat de dood van de zalm eigenlijk van je eist is moeilijker dan beide: een verantwoording van wat je deed met de vrijheid die het nooit had.

“Bestaan gaat vooraf aan essentie.”

— Jean-Paul Sartre, Existentialisme is een humanisme

Kijk hoe de bewondering ontstaat, kijk dan hoe het zich vastklampt. Kijk hoe het medelijden ontstaat, en kijk hoe het zich anders vastklampt. Beide gevoelens zijn autobiografie — je honger naar een verhaal waarin oorsprong betekenisvol is, waarin de plaats die je maakte je vorm nog steeds in zich draagt. Wat eigenlijk stroomopwaarts beweegt is een samenvloeiing van omstandigheden: druk, geur, temperatuur, de oude chemie van het lichaam. Wat uiteen valt bij het grindbedding is hetzelfde. We plakken het woord 'zalm' op deze beweging en rouwen om zijn einde alsof het woord het ding was. De rivier onthoudt niet. Dat is geen tragedie die de rivier je onthoudt. Dat is wat rivieren zijn.

“In het geziene is alleen het geziene. In het gehoorde, alleen het gehoorde.”

— Udana 1.10, Pali Canon

Hier is een wezen dat geen cv droeg, geen goedkeuring zocht voor zijn doel, zich volledig uitputte op het enige waar het voor was gemaakt, en schoon afrekende toen het klaar was. Jij staat in een dure jas in oktober, rijdt veertig minuten elke morgen naar een kamer met fluorescentie die naar opgewarmd ambitie ruikt, brengt de beste decennia van je korte dierenleven door met het opvoeren van drukteheid voor mensen die je naam over twintig jaar niet zullen herinneren — en je vraagt je af of je medelijden met de zalm moet hebben. De zalm voerde zijn terugkeer niet op. Het maakte geen aankondiging. Het optimaliseerde de route niet. Het ging. Dat is de hele filosofie. De rest is weer.

“Ik ben een burger van de wereld.”

— Diogenes van Sinope, zoals opgetekend in Diogenes Laërtius, Leven van vooraanstaande filosofen

Voor de zalm koude water kende, was de terugkeer al ingeschreven — in het vlees, in de chemie, in de bepaalde termijn die Allah voor de eerste rivier die zijn vallei uitsneed, had gesteld. Dit is niet fatalisme vermomd als geloof; het is de erkenning dat onderwerping en vervulling dezelfde beweging zijn gezien van verschillende oevers. De gelovige draait zich naar Mekka in duisternis door iets ouder dan geheugen — de qibla in het hart gedrukt voor het hart de richting begreep. De zalm draait zich op dezelfde manier naar het grindbedding. Geen van beiden kiest. Beiden vervullen. Dit medelijdend noemen is de halve maan medelijdend noemen omdat hij zijn boog volgt. De boog was het punt.

“Elke ziel zal de dood proeven, en je zult je volledige loon alleen op de Dag van de Opstanding ontvangen.”

— Quran 3:185

De rivier bood geen beloning voor de terugkeer. De stroming liep tegen hen in. Beren wachtten bij de ondiepe plaatsen. Het lichaam zei ga, en het lichaam meende het met een geweld dat niets te maken had met hoop of gewoonte of de redelijke verwachting van een welkom. Dit is niet nobel — Camus zei nooit dat het absurde nobel was. Hij zei dat het eerlijk was, wat moeilijker is. Sommige ochtenden gaat het alarm af en de dag kondig al zijn kosten af voor je bent opgestaan, en je staat toch op — niet omdat je je er rationeel tot hebt geredeneerd, niet omdat je gelooft dat het ergens toe leidt, maar omdat iets in je nog steeds beweegt. Dat is geen tragedie. Dat is een leven dat weigerde op het universum te wachten om het eerst de moeite waard te maken.

“Men moet zich Sisyphus gelukkig voorstellen.”

— Albert Camus, De Mythe van Sisyphus