Hoe vind je betekenis in lijden?

De eerste preek van Boeddha begon niet met een belofte van verlichting. Het begon met een erkenning: er is lijden. Dit is niet pessimisme; het is het einde van het spelletje doen alsof. Lijden ontstaat wanneer we ons vastklampen aan wat moet veranderen. De weg eruit is niet om de pijn te ontsnappen, maar om geen tweede pijl toe te voegen — de weerstand, het verhaal, de weigering. De eerste pijl is het gebeurde. De tweede pijl is wat we met het gebeurde doen. Het boeddhisme leert dat je de eerste bijna altijd niet kunt voorkomen. Je kunt de tweede bijna altijd afslaan. Die afwijzing is waar vrede binnenkomt.

“Pijn is onvermijdelijk. Lijden is optioneel.”

— Zen-formulering van dukkha en de tweede pijl

Het christendom kijkt niet weg van lijden. Zijn centrale symbool is een man die door de staat ter dood is gemarteld. De bewering is gewaagd: dat deze specifieke dood, volledig ondergaan, het scharnier is waarop de werkelijkheid draait. Bij uitbreiding is jouw lijden — het kleinere, alledaagse soort — niet buiten het verhaal. Het kan bij iets verlossings worden gevoegd. Dit is geen belofte dat God je pijn heeft veroorzaakt, of nodig had dat je die zou hebben, of gepland heeft. Het is een belofte dat lijden niet buiten verklaaring staat. Zelfs de wond in het opgestane lichaam is nog altijd een wond. Het is nu ook een deur.

“Wij juichen over onze lijdingen, wetende dat lijden standvastigheid voortbrengt.”

— Romeinen 5:3

Het soefisme beloofd niet het lijden te stoppen. Het belooft dat het lijden, juist vastgehouden, precies de weg is die de Geliefde gebruikt om je te bereiken. Het ego is een gesloten deur. Lijden is de breekijzer. Rumi schrijft over zo vaak opengebroken worden dat zijn metaforen bijna erotisch worden — het riet gesneden uit het rietbed, de fluit die alleen zingt omdat ze hol en gescheurd is. Je wordt niet gestraft. Je wordt afgestemd. Als je aanwezig kunt blijven bij het verlangen zonder het verdoofd te maken, wordt het verlangen zelf een vorm van vereniging.

“De wond is de plaats waar het Licht je binnenkomt.”

— Rumi

Marcus Aurelius, een imperium in oorlog bestuurend, schreef in zijn privéjournaals dat elke belemmering voor de handeling een nieuwe handeling wordt; de belemmering voor het wandelen bevordert het wandelen. Dit is geen motivatiepostermateriaal — het is geschreven door een man die kinderen had begraven. De stoïcijnse positie is amor fati: niet alleen accepteren wat er gebeurt, maar het liefhebben, omdat wat er gebeurt het materiaal van jouw karakter is. Het lijden is niet voor iets. Het is het iets. Jouw respons is de enige plaats waar jouw deugd werkelijk kan leven. Al het andere is weer.

“De belemmering voor de handeling bevordert de handeling. Wat in de weg staat, wordt de weg.”

— Marcus Aurelius, Meditaties 5.20

De existentialist weigert het comfort dat jouw lijden een reden heeft. Het universum is onverschillig. Jouw pijn werd je niet toebedeeld, niet voor je gekozen, niet in een groter plan ingeschreven. Het gebeurde gewoon. En toch — en dit is waar existentialisme afwijkt van eenvoudige wanhoop — betekenis is niet iets wat je ontdekt. Het is iets wat je maakt, in de handeling van reageren. Viktor Frankl zag in een concentratiekamp mannen kiezen welk brood ze zouden geven. Die keuze was betekenis. Het lijden veroorzaakte de betekenis niet. De respons deed het.

“Alles kan een mens worden afgenomen behalve één ding: de laatste van de menselijke vrijheden — de vrijheid om zijn attitude in welke gegeven omstandigheden dan ook te kiezen.”

— Viktor Frankl, Man's Search for Meaning