Wat gebeurt er na de dood?

Het Christendom onderwijst eigenlijk niet wat de meeste mensen denken dat het onderwijst. Het idee van een losgemaakt ziel die omhoog drijft naar een wolk lijkt meer op Griekse filosofie dan op het Nieuwe Testament. Waar het Christendom al zijn gewicht op zet is lichamelijke opstanding — een nieuwe schepping, een opnieuw gemaakt fysiek leven. Jezus eet vis na zijn opstanding. Hij is geen spook. De belofte is niet dat je aan je lichaam ontsnapt, maar dat je lichaam zal worden opgewekt en verlost. De dood is echt. Verdriet is echt. Maar in deze traditie hebben zij niet het laatste woord.

“De dood is opgeslokt door de overwinning.”

— 1 Korintiërs 15:54

Het Boeddhisme is de meest filosofisch voorzichtige van de tradities op deze vraag. Het onderwijst geen onsterfelijke ziel. Het onderwijst ook niet dat de dood het einde is. Wat het onderwijst is dat de keten van oorzaken en omstandigheden die dit leven voortbrachten, een ander zal voortbrengen — op dezelfde manier waarop één kaarsvlam de volgende aansteekt zonder dat de eerste vlam 'reist'. Het ding dat je 'ik' noemt was altijd al een proces, geen bezit. Wat na de dood blijft voortbestaan is momentum. Het Achtelvoudig Pad is hoe je de richting van dat momentum verandert voordat de vlam verder gaat.

“Alle voorwaardelijke dingen zijn vergankelijk. Werk aan je verlossing met ijver.”

— De laatste woorden van Boeddha, Mahaparinibbana Sutta

In de Bhagavad Gita staat Krishna op het slagveld en vertelt aan de verschrikte Arjuna dat de zielen die hij op het punt staat in de strijd tegen te komen eigenlijk niet kunnen worden gedood. Het lichaam is een kledingstuk; de Atman — het Zelf — verandert van kleren. Wat de volgende outfit bepaalt is karma, het gewicht van je daden. Reïncarnatie is geen troostprijs; het is een natuurwet. Het doel is niet een betere wedergeboorte, maar moksha — bevrijding uit het hele mechanisme. De vraag is niet of er iets van jou overleeft. Het is hoeveel meer levens je van plan bent aan te trekken.

“Zoals een mens versleten kledingstukken afwerpt en nieuwe aantrekt, zo werpt het belichaamde Zelf versleten lichamen af en betreedt nieuwe.”

— Bhagavad Gita 2.22

Het Stoïcisme is brutaal ongeïnteresseerd in je troost. Marcus Aurelius — een Romeinse keizer, een man die werkelijk over lijken had gestaan — schreef dat de dood simpelweg de atomen zijn die zich opnieuw ordenen, hetzelfde proces dat je voortbracht in omgekeerde volgorde. Er was een tijd voordat je bestond. Het verontrustte je niet. Er zal een tijd zijn daarna. Het zal je ook niet verontrusten. Wat telt is het interval. Niet de lengte ervan — niemand krijgt genoeg — maar wat je ermee hebt gedaan. Dit is niet koud. Het is de koudste vorm van toestemming: leef nu, omdat er geen tweede kans is.

“Een mens hoeft de dood niet te vrezen, maar hij hoeft de dood te vrezen dat hij nooit begint te leven.”

— Marcus Aurelius, Meditations

Voor de existentialisten is de dood geen deur. Het is een muur. Camus opent De mythe van Sisyphus door te zeggen dat er slechts één serieus filosofisch probleem is, namelijk zelfmoord — omdat als dit leven alles is, de vraag of je het moet blijven leven de enige vraag is die telt. Het antwoord, voor hem, is verzet: volledig, bewust en in opstand tegen de zinloosheid leven, is de betekenis. Jij maakt de betekenis. Niemand houdt een zitplaats voor je aan de tafel van het hiernamaals. De enige plaats die je krijgt is degene waarin je zit.

“Men moet zich Sisyphus gelukkig voorstellen.”

— Albert Camus, De mythe van Sisyphus