Is vrije wil een illusie?

Advaita Vedanta stelt niet dat je wil niet vrij is. Het stelt dat er geen afzonderlijke 'jij' is op wie vrijheid of bepaaldheid van toepassing zou kunnen zijn. Het gevoel van iets doen is zelf een geval van mistaken identity. Handelingen ontstaan; gedachten ontstaan; beslissingen ontstaan. Ze treden op in bewustzijn op dezelfde manier waarop weer optreedt in een hemel. De hemel is niet vrij of niet-vrij met betrekking tot het weer. Het is simpelweg het veld waarin het weer zich voordoet. De instructie van Ramana Maharshi was onverbiddelijk: vind degene die de gedachte denkt. Je zult hem niet vinden. Wat overblijft is wat altijd al vrij was.

“Wie is degene die vraagt?”

— Ramana Maharshi

Islam stelt wat voor buitenstaanders lijkt op een paradox: qadar, het goddelijk decreet, omvat alles wat zal gebeuren, en toch zijn mensen moreel verantwoordelijk voor wat zij doen. De Qur'an lost de spanning niet netjes op. Hij staat er eenvoudig op beide waarheden. Je keuze is van jou. Je verantwoordelijkheid is van jou. En toch gebeurt niets buiten Gods kennis, omdat Allah buiten de tijd staat op de manier waarop jij buiten een boek staat dat je leest. De oplossing is niet filosofisch. Het is praktisch: handelen alsof elke keuze ertoe doet, omdat elke keuze ertoe doet, en laat het mysterie van het grotere kader een mysterie blijven.

“Waarlijk, Allah verandert de toestand van een volk niet totdat zij veranderen wat in henzelf is.”

— Qur'an 13:11

Sartre meende veroordeeld. Vrijheid is voor de existentialist geen geschenk. Het is een vonnis. Er is geen vaste menselijke essentie die wacht om zich te ontplooien, geen noodlot, geen script. Je bent niets anders dan de som van wat je hebt gedaan — en wat je hebt gedaan was niet geforceerd. De poging dit te ontwijken — te zeggen 'ik had geen keuze', 'ik moest', 'het was niet echt ik' — Sartre noemt dit mauvaise foi, slechte trouw. Het is de leugen die we onszelf vertellen om de duizeligheid van volledige verantwoordelijkheid te vermijden. Hij betreurt je hier niet om. Hij denkt dat je hebt geprobeerd te ontsnappen aan het enige wat je menselijk maakt.

“De mens is veroordeeld tot vrijheid; omdat hij eenmaal in de wereld geworpen is, is hij verantwoordelijk voor alles wat hij doet.”

— Jean-Paul Sartre

De Stoïcijnen trokken de lijn op een heel specifieke plaats. Gebeurtenissen liggen buiten je controle — het gedrag van anderen, het weer, het verouderen van je lichaam, de economie. Maar de faculteit van instemming — of je ermee akkoord gaat dat een bepaalde gebeurtenis een ramp is, of je het je leidende vermogen laat besturen — dat is van jou. Geen tiran kan het je afnemen. Epictetus, een voormalige slaaf, bouwde zijn hele filosofie op dit onderscheid. Je bent niet vrij om te voorkomen wat eraan komt. Je bent vrij over wat je maakt van wat eraan komt. Dat is een kleine vrijheid en een absolute.

“Sommige dingen liggen in ons vermogen en sommige niet.”

— Epictetus, Enchiridion 1

Taoïsme weigert de vraag. Vragen of je vrij bent is al binnen een bepaalde manier van denken te gaan die Taoïsme als een val beschouwt. Wanneer je forceert, verlies je. Wanneer je grijpt, glipt het weg. De Tao beweegt en je kunt ofwel ermee meebewegen, in wu wei — effortless action — ofwel er tegen in staan en de wrijving lijden. Geen van beide houdingen is vrijheid in de westerse zin; beide zijn reacties op een stroom. Zhuangzi's vraag is niet 'ben ik vrij?' Het is 'ben ik in harmonie?' Op het moment dat die vraag belangrijker wordt, lost de oorspronkelijke vraag op.

“De wijze doet niets, toch blijft niets ongedaan.”

— Tao Te Ching 48